У свеце існуе шмат прыкладаў узорнага (цікавага, эфектыўнага) узаемадзеяння метраполіі з дыяспарай. Найбольш вядомыя і яркія з іх — гэта Кітай і кітайская дыяспара ў ЗША і Паўднёва-Усходняй Азіі, Ізраіль і яўрэйская дыяспара ў ЗША і еўрапейскіх краінах, Арменія і яе дыяспара і шэраг іншых. Вопыт, які ўтрымліваюць у сабе гэтыя прыклады, вельмі багаты, але не заўсёды прыдатны для Беларусі. Таму засяродзім увагу на прыкладах толькі шэрагу дзяржаў.

Перадумовы для рускай дыяспары пачалі складвацца падчас стварэння Руска-Маскоўскай дзяржавы, захопу і каланізацыі тэрыторый Усходняй Еўропы, Сібіры, Каўказа, Цэнтральнай Азіі. Землі з рэдкім насельніцтвам (за выключэннем паўночных рэгіёнаў) на працягу некалькіх стагоддзяў былі заселеныя і каланізаваныя рускімі перасяленцамі ў такой ступені, што пераўтварыліся ў «исконно русские земли», напрыклад, Урал, поўдзень Сібіры, Далёкі Усход, стэп паміж Чорным і Каспійскім марамі. Шэраг народаў быў вымушаны прыняць на сваёй тэрыторыі рускіх перасяленцаў, аднак здолеў захаваць сваю этнічную адметнасць у Расійскай імперыі, у савецкія часы атрымаў аўтаномію, а пасля распаду СССР застаўся ў складзе Расійскай Федэрацыі. Зразумела, што рускія ва ўсіх кутках РФ лічаць сябе тытульнай нацыяй, з дыяспарай, альбо з нацыянальнай меншасцю сябе не ідэнтыфікуюць.

А вось тым, чые продкі пасяліліся на тэрыторыі Прыбалтыкі, Беларусі, Украіны, Малдавіі, Закаўказзя і Цэнтральнай Азіі, пашанцавала менш. Пасля 1991 г. яны згубілі статус прадстаўнікоў вялікай, галоўнай нацыі шматнацыянальнага СССР і пераўтварыліся ў нацыянальныя меншасці ў незалежных дзяржавах, сфарміравалі рускую дыяспару блізкага замежжа. 25 млн. рускіх, якія сталі жыхарамі 14 новых дзяржаў пастсавецкай прасторы, апынуліся ў глыбокім і працяглым шоку. Па ацэнках расійскіх міграцыйных служб, да 4 млн. рускіх штогод выказвалі жаданне вярнуцца ў Расію. Аднак эканамічныя цяжкасці і палітычныя складанасці пачатку 90-х гадоў не дазволілі Расіі стварыць спрыяльныя ўмовы для рэпатрыяцыі суайчыннікаў на Радзіму. Як вынік, за мінулы з той пары час толькі тры мільёны рускіх і рускамоўных вярнуліся ў Расію, у тым ліку з Казахстана — каля аднаго мільёна чалавек, Узбекістана — 450 тыс., Украіны — 300 тыс., Таджыкістана і Кіргізіі — па 220 тыс. З Беларусі на пачатку 90-х гадоў выехала ў Расію некалькі дзесяткаў тысяч рускіх, але хутка ўзмацніўся адваротны працэс: прыезд на сталае жыхарства ў нашу Рэспубліку рускіх і рускамоўных з Расіі, і асабліва з іншых пастсавецкіх дзяржаў.

На Захад, у асноўным у Амерыку, руская міграцыя пачалася ў канцы ХІХ ст., выязджалі простыя людзі ў пошуках працы і лепшай долі. Пасля рэвалюцыі і Грамадзянскай вайны велізарная хваля палітычнай эміграцыі з Расіі накрыла Заходнюю Еўропу, дакацілася да Амерыкі, Аўстраліі, шэрагу краін Азіі. Пасля Другой сусветнай вайны некалькі мільёнаў былых чырвонаармейцаў, што знаходзіліся ў нямецкім палоне, не адважыліся вяртацца на Радзіму і ўтварылі новую катэгорыю эмігрантаў.

Расійскія афіцыйныя крыніцы сцвярджаюць, што руская дыяспара самая шматлікая ў свеце, бо налічвае ад 35 да 45 млн. чалавек (кітайская — 30 млн., яўрэйская — 13,6 млн., армянская — 5 млн. чалавек). Ёсць краіны, дзе рускія складаюць больш за 20 % насельніцтва — Казахстан, Латвія, Эстонія, Украіна. Побач з этнічна рускімі за мяжой РФ жыве вялікая колькасць мігрантаў з Расіі іншай этнічнай прыналежнасці. Гэтую катэгорыю людзей расійскія крыніцы адносяць да сваёй — расійскай дыяспары. Больш таго, паколькі РФ абвясціла сябе правапераемніцай былога СССР, мігранты з іншых савецкіх рэспублік, напрыклад, беларусы ці ўкраінцы, калі яны рускамоўныя, таксама залічваюцца ў склад расійскіх дыяспар.

Галоўным нарматыўным дакументам для працы з дыяспарай з'яўляецца Федэральны закон «О государственной политике РФ в отношении соотечественников за рубежом» ад 24 мая 1999 г. Закон абавязвае федэральныя органы ўлады і органы ўлады суб'ектаў РФ узаемадзейнічаць з расійскай дыяспарай пры ажыццяўленні знешняй і ўнутранай палітыкі. Дзяржаўным органам даручана дапамагаць суайчыннікам за мяжой у ажыццяўленні іх грамадзянскіх свабод і правоў. Падкрэсліваецца, што дыскрымінацыя мігрантаў з Расіі ў той ці іншай краіне можа быць падставай для перагляду палітыкі РФ у адносінах да адпаведнай краіны.

У кастрычніку 2001 г. у Маскве, у Калоннай зале Дома Саюзаў адбыўся Кангрэс суайчыннікаў, у якім удзельнічалі больш за тысячу прадстаўнікоў рускай дыяспары з 47 краін. Прэзідэнт РФ У. Пуцін у сваім выступленні перад удзельнікамі Кангрэса прызнаў, што дзяржаўныя ўлады недастаткова актыўна займаюцца справамі дыяспары і за дзесяць гадоў пасля белавежскіх пагадненняў зрабілі для суайчыннікаў замежжа не вельмі многа. Разам з тым, У. Пуцін выказаў упэўненасць, што на падставе новых ідэй новыя кадры змогуць паправіць сітуацыю, палепшыць супрацоўніцтва Расійскай дзяржавы з суайчыннікамі за мяжой.

У РФ праводзіцца дзяржаўны манiторынг становішча дыяспары, ствараецца банк дадзеных аб ёй, шэраг навуковых устаноў (Інстытут краін СНД, Інстытут гуманітарных палітычных даследаванняў, Цэнтр Карнегі, кафедры Дыпламатычнай акадэміі, некалькіх універсітэтаў і інш.) вядуць даследаванне гэтай сферы. Федэральныя і рэгіянальныя органы ўлады маюць права выдзяляць бюджэтныя сродкі на мерапрыемствы і дапамогу дыяспары.

Работа з дыяспарай арганізуецца Урадавай камісіяй па справах суайчыннікаў за мяжой, Міністэрствам замежных спраў і пасольствамі РФ, адпаведнымі камітэтамі Дзяржаўнай Думы. Вельмі актыўна супрацоўнічае з расіянамі замежжа Урад Масквы, пры якім створаны спецыяльныя Аддзел і Камісія па супрацоўніцтву з суайчыннікамі за мяжой.

Асноўнымі накірункамі работы з'яўляюцца падтрымка рускай мовы, культуры і адукацыі, юрыдычная і матэрыяльная падтрымка, стымуляванне супрацоўніцтва суб'ектаў гаспадарання ў Расіі і за мяжой. Так, у Латвіі створаны Балтыйскі рускі універсітэт, які пашырае сваю дзейнасць на Літву, Эстонію, Беларусь і нават Швецыю. Фінансуе гэты праект Урад Масквы ў адпаведнасці са зместам Комплекснай мэтавай праграмы падтрымкі суайчыннікаў за мяжой на 2003–2005 гг., якая ў асноўным была рэалізавана.

Актыўную палітыку ў адносінах да нацыянальнай дыяспары вядуць некаторыя суб'екты Расійскай Федэрацыі. Найбольш паказальным у гэтых справах выглядае Татарстан, улады якога паслядоўна прапагандуюць сваю Рэспубліку як духоўны цэнтр татар усяго свету. Татарская моладзь з усіх куткоў Расіі і нават з замежжа можа на льготных умовах атрымаць як свецкую , так і духоўную адукацыю ў Казані.

2. Украіна

Украінская дыяспара пачала складвацца ў канцы ХVІІІ ст., калі па загаду царыцы Кацярыны ІІ запарожскіх казакаў перасялілі з нізоўя Дняпра на Кубань, дзе было ўтворана Кубанскае казацкае войска. У канцы ХІХ ст. пачалася працоўная міграцыя з Украіны ў Маскву, на Урал, у Сібір, а таксама ў Паўночную і Паўднёвую Амерыку. Новая хваля міграцыі на Захад назіралася ў 30-я гады з тэрыторыі Заходняй Украіны, якая ўваходзіла тады ў склад Польшчы. Напрыканцы Другой сусветнай вайны на Захад павандравалі ўкраінцы, якія супрацоўнічалі з гітлераўскай Германіяй у барацьбе супраць СССР, там жа засталася значная частка былых краснаармейцаў, якія трапілі ў нямецкі палон.

Усяго за межамі Украіны апошнім часам пражывае звыш 20 млн. украінцаў, у тым ліку ў Расіі — восем мільёнаў, у Казахстане — 500 тыс. чалавек. Вялікія па колькасці ўкраінскія супольнасці ў Канадзе, ЗША, Польшчы, Румыніі, Малдове. У Беларусі колькасць украінцаў складае 237 тыс., за апошнія 15 гадоў яна зменшылася на 53 тыс.

Пасля дасягнення незалежнасці ўкраінскія ўлады выказалі відавочную актыўнасць у наладжванні сувязей з дыяспарай, асабліва на Захадзе, дзеля таго, каб прыцягнуць замежныя інвестыцыі ў эканоміку краіны. Аднак практыка паказала, што ўкраінская дыяспара не такая багатая, каб паўплываць на развіццё сучаснай гаспадаркі на Бацькаўшчыне. Наадварот, дыяспара сама патрабавала дапамогі дзеля захавання сваёй ідэнтычнасці. А ўкраінскія абшчыны ў шэрагу краін СНД мелі прававыя і эканамічныя ўмовы жыцця значна горшыя, чым на Украіне. Таму асноўнымі напрамкамі дзяржаўнай палітыкі ў адносінах да нацыянальнай дыяспары сталі такія, як абарона інтарэсаў суайчыннікаў на міжнародна-прававым узроўні, забеспячэнне магчымасцей адукацыі на ўкраінскай мове па месцы жыхарства і на Бацькаўшчыне, падтрымка ўкраінскай культуры ў замежжы. Адначасова ўкраінскія ўлады сфармулявалі тэзіс аб тым, што наяўнасць у замежных краінах украінскай дыяспары — гэта фактар і доказ нацыянальнай прысутнасці Украіны ў сучасным свеце.

Згаданыя накірункі знешняй палітыкі замацаваны ў Канстытуцыі Украіны. У 2003 г. парламент прыняў Закон «Аб прававым статусе замежных украінцаў», дзе абвясціў статус «замежнага ўкраінца», зацвердзіў яго правы, свабоды і абавязкі. Замежны ўкраінец — гэта асоба, якая з'яўляецца грамадзянінам іншай краіны або асобай без грамадзянства, мае этнічнае ўкраінскае паходжанне, або паходжанне з Украіны. Асобам, якія пацвердзяць статус замежнага ўкраінца, выдаецца спецыяльнае пасведчанне. Закон прадугледжвае прадстаўленне ім ільготнага візавага рэжыму пры наведванні гістарычнай Радзімы і іншыя льготы.

Пры Кабінеце Міністраў Украіны створана Нацыянальная камісія па пытаннях замежных украінцаў. Камісія прымае рашэнні аб наданні альбо скасаванні статусу замежнага ўкраінца, а таксама арганізуе ўсю працу з нацыянальнай дыяспарай.

3. Арменія

Армянская дыяспара побач з яўрэйскай — адна з самых старажытных у свеце. Пасля знішчэння скіфамі ў ІІІ ст. да н. э. дзяржавы Урарту тэрыторыя сучаснай Арменіі шмат разоў была аб'ектам агрэсіі іншых дзяржаў і вандроўных народаў. У выніку армянскае насельніцтва добраахвотна альбо прымусова разыходзілася з гаротнай Бацькаўшчыны ў розныя бакі. У еўрапейскіх гарадах армянскія абшчыны з'явіліся ў ХІІ–ХІV стст.

У ХІХ ст. тэрыторыя Арменіі была падзелена паміж Турцыяй і Расіяй. Праваслаўнае веравызнанне прыцягвала армян да Расіі, што адначасова падагравала варожасць да армян з боку турэцкіх улад і мусульманскіх колаў. Падчас Першай сусветнай вайны, калі Расія і Турцыя ваявалі паміж сабой, справа дайшла да генацыду армян туркамі. Аднак і да нашых дзён на тэрыторыі Турцыі жыве каля 150 тыс. армян. Самая вялікая армянская дыяспара сфарміравалася ў Расіі — каля двух мільёнаў чалавек. Армянскія абшчыны існуюць і ва ўсіх краінах былога СССР.

Больш за паўмільёна армян жывуць ў ЗША, па некалькі соцень тысяч — у Францыі, Германіі, дзесяткі тысяч — амаль у кожнай краіне Еўропы і Лацінскай Амерыкі.

Такім чынам, армянская дыяспара колькасна амаль роўная насельніцтву метраполіі — Рэспублікі Арменіі. Гэтыя абставіны дыктуюць і характар узаемаадносін паміж метраполіяй і дыяспарай: роўнасць, узаемную павагу і зацікаўленасць. Арменія выконвае ролю сакральнага цэнтра сусветнай армянскай супольнасці, тут месцяцца рэзідэнцыя Патрыярха-каталікоса ўсіх армян, рэлігійныя навучальныя ўстановы. Рэспубліка з'яўляецца бясспрэчным цэнтрам армянскай культуры, літаратуры, навукі, спартыўных і іншых дасягненняў армян, аб'ектам патрыятычнага пакланення суайчыннікаў.

Улады метраполіі нават не спрабуюць дыктаваць сваю палітыку дыяспарам у іншых краінах, а вядуць з імі раўнапраўны дыялог. Прэзідэнт Рэспублікі ўдзельнічае ў з'ездах армян свету, установы культуры і адукацыі заўсёды ўлічваюць патрэбы і пажаданні дыяспары. На тэрыторыі Арменіі пры падтрымцы дзяржаўных структур рэгулярна праводзяцца панармянскія спартыўныя гульні. Салідарна ва ўсёй армянскай супольнасці адзначаецца Дзень памяці ахвяр генацыду — 24 красавіка.

Улады Рэспублікі Арменіі не зацікаўлены ў вяртанні ўсіх суайчыннікаў на Бацькаўшчыну. Іх палітыка адваротная — захаваць і пашыраць армянскую прысутнасць у свеце, атрымліваць з гэтага эканамічныя, палітычныя і іншыя дывідэнды. Армянскія абшчыны ў Еўропе і ЗША перашкаджаюць уступленню Турцыі ў ЕС, патрабуюць ад Анкары прызнання факта генацыду армян у 1915–1916 гг., наладжваюць кантакты Арменіі з НАТА. Адначасова расійская дыяспара армян лабіруе інтарэсы метраполіі ў маскоўскіх калідорах улады. Буйнай інвестыцыяй у эканоміку краіны з'явіўся ўклад амерыканскага бізнесоўца Кіркарана ў памеры 100 млн. долараў ЗША на развіццё прадпрыймальніцтва ў Арменіі.

Для суайчыннікаў, якія пажадаюць займацца бізнесам альбо іншай справай на тэрыторыі Бацькаўшчыны, устаноўлены спецыяльны від на жыхарства тэрмінам на 10 год з магчымасцю далейшай пралангацыі. Яны атрымліваюць шэраг іншых ільгот, аднак застаюцца іншаземцамі.

4. Польшча

Польская дыяспара таксама мае глыбокія гістарычныя карані. Падзелы Рэчы Паспалітай у канцы ХVІІІ ст. выклікалі неаднакратныя паўстанні палякаў і адпаведныя рэпрэсіі ўлад імперыялістычных дзяржаў — прыгнятальнікаў Польшчы. За кожным няўдалым паўстаннем кацілася хваля палітычнай эміграцыі найбольш актыўнай часткі грамадства: шляхты, інтэлігенцыі, буржуа. Працоўная міграцыя палякаў распачалася ў другой палове ХІХ ст. і накіроўвалася ў асноўным у Паўночную і Паўднёвую Амерыку, Аўстралію. Падзеі Другой сусветнай вайны і ўсталяванне ў Польшчы камуністычнай улады прымусілі застацца на Захадзе амаль усю тагачасную эліту краіны.

Да польскай дыяспары далучаюцца і тыя жыхары Літвы, Беларусі, Украіны, продкі якіх у мінулыя стагоддзі пад уплывам рэлігійных, палітычных альбо эканамічных фактараў прынялі польскую культуру і пачалі ідэнтыфікаваць сябе з польскай этнічнай супольнасцю.

Колькасць палякаў за межамі метраполіі ацэньваецца, па розных дадзеных, ад 15 да 19 млн. чалавек. Самая вялікая абшчына сфарміравалася ў ЗША: да 10 млн. чалавек. У Беларусі, па дадзеным апошняга перапісу, налічваецца 395 тыс. грамадзян польскай нацыянальнасці.

Важна зазначыць, што Польшча мае амаль стогадовыя традыцыі супрацоўніцтва з дыяспарай. Яшчэ ў 30-я гады мінулага стагоддзя пад патранатам польскага ўрада быў створаны Сусветны саюз палякаў за мяжой «Святполь». Канстытуцыя 1997 г. падкрэслівае важнасць і неабходнасць падтрымліваць узаемадзеянне паміж палякамі метраполіі і дыяспары.

Функцыі каардынацыі дзейнасці дзяржаўных, грамадскіх і замежных устаноў і арганізацый выконвае верхняя палата парламента — Сенат. Галоўныя задачы ў сферы працы з дыяспарай Сенат фармулюе наступным чынам:

– падтрымка адукацыі ў польскім асяроддзі за мяжой;

– падтрымка польскай культуры і спорту сярод дыяспары;

– дафінансаванне польскіх згуртаванняў і праектаў, якія яны рэалізуюць у сваім асяроддзі;

– падтрымка прадпрымальніцтва палякаў за мяжой і іх супрацоўніцтва з Польшчай.

Амаль ва ўсіх урадавых структурах ёсць падраздзяленні, якія апякуюць адпаведныя накірункі супрацоўніцтва з дыяспарай. У консульскім дэпартаменце Міністэрства замежных спраў функцыянуе спецыяльны аддзел, які аналізуе праблемы дыяспары і каардынуе працу консульскіх устаноў. Консульскі статут Польскай Рэспублікі ўскладае на польскіх консулаў за мяжой адказнасць за супрацоўніцтва з дыяспарай.

Асноўны цяжар працы нясе на сабе грамадскае аб'яднанне «Польская супольнасць» (да 1990 г. яго функцыі выконвала напаў-урадавая арганізацыя «Палёнія»). «Польская супольнасць» выдае часопісы і бюлетэні, фінансуе працу польскіх аб'яднанняў за мяжой, будову і дзейнасць польскамоўных школ, выданні газет і часопісаў, вучобу прадстаўнікоў дыяспары ў ВНУ Польшчы і г.д. Сродкі «Польская супольнасць» атрымлівае з дзяржаўнага бю-джэту (па рашэнню Сената), а таксама з ахвяраванняў камерцыйных фірм і асобных грамадзян. Пэўныя сродкі прыходзяць і з Еўрапейскага саюза.

Апрача таго, у Польшчы створаны каля 100 спецыялізаваных фондаў, якія фінансуюць асобныя праекты. Напрыклад, Фонд дапамогі польскім школам на Усходзе выдае і накіроўвае за мяжу падручнікі, дапаможнікі, аудыё- і відэапрадукцыю для польскамоўных школ ва Украіне, на Беларусі і Літве.

У шэрагу замежных краін існуюць буйныя цэнтры, якія спрабуюць каардынаваць працу дыяспары і накіроўваць яе намаганні на забеспячэнне міжнародных інтарэсаў метраполіі. У 1978 г. у Таронта быў створаны Каардынацыйны савет Палёніі вольнага свету, у 1993 г. ён перайменаваны ў Савет Палёніі свету. Гэты цэнтр актыўна садзейнічаў праз свае лобі ў парламентах і ўрадах краін Захаду ўступленню Польшчы ў НАТА і Еўрапейскі саюз. Другі такі цэнтр над назвай Эканамічны форум Палёніі свету займаецца тым, што прыцягвае палянійны капітал у эканоміку Рэспублікі Польшча. Фінансы палякаў з-за мяжы адыгрываюць важную ролю ў эканоміцы метраполіі.